Author: Blog

Steddfod yn y Senedd

Yn ystod mis Awst 2018, roedd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn falch o chwarae rhan hanfodol yn yr Eisteddfod Genedlaethol eleni drwy gynnal amrywiaeth o arddangosfeydd, trafodaethau a digwyddiadau a oedd yn ymdrin â bywyd Cymru.

Wedi’i galw’n Eisteddfod heb ffens, daeth y Senedd yn gartref i’r Lle Celf a Phafiliwn y Cymdeithasau.

Eisteddfod yn y Senedd

Mae’r Eisteddfod wedi cynnal arddangosfa celf a chrefft ar ryw ffurf ers 1865. Y dyddiau hyn, mae’r Lle Celf yn cynnwys arddangosfa aml-gyfrwng o gelfyddyd gain a chelfyddyd gymhwysol gyfoes, a dathliad o bensaernïaeth yng Nghymru.

Ymysg yr arddangosion eleni oedd serameg ddeniadol Jin Eui Kim, enillydd Gwobr Tony Globe 2018, paentiadau Philip Watkins o fywyd y cymoedd a darnau seramig a phren Zoe Preece, enillydd Medal Aur 2018 a gwobr Dewis y Bobl, ynghyd â llawer o ddarnau eraill a oedd yn ysgogi meddwl.

Gan orchuddio llawer o lawr y Senedd, gallwch wylio gosodiad enfawr André Stitt yn cael ei adeiladu yn y fideo treigl amser hwn:

Cynhaliodd Pafiliwn y Cymdeithasau yn y Cynulliad drafodaethau ar faterion a oedd yn cynnwys cyni, rôl menywod ym maes gwleidyddiaeth, pleidleisio yn 16 oed, democratiaeth a’r celfyddydau, diwygio etholiadol a chyfiawnder yng Nghymru.

Os gwnaethoch eu colli y tro cyntaf, gallwch eu gwylio eto yma:

Democratiaeth a’r Celfyddydau: effaith y naill ar y llall
Mae Democratiaeth a’r Celfyddydau yn chwarae rôl ganolog ym mywydau pobl Cymru – ond sut maent yn effeithio ar ei gilydd?
Cadeiriodd Elin Jones AC, Llywydd y Cynulliad Cenedlaethol, banel trafod yng nghwmni Bethan Sayed AC, sef Cadeirydd Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu’r Cynulliad, yr arlunydd Elin Meredydd, ac Eddie Ladd, cyflwynydd ac artist dawnsio a pherfformio blaenllaw.

Mae democratiaeth a'r celfyddydau

Barod am y bleidlais?
Digwyddiad mewn partneriaeth â’r Comisiwn Etholiadol yw hwn, yn trafod gostwng yr oedran pleidleisio i 16 mewn etholiadau yng Nghymru. Cafodd y drafodaeth ei chadeirio gan Elan Closs Stephens, Comisiynydd Etholiadol Cymru, yng nghwmni’r panelwyr: Elin Jones AC, y Llywydd; Sally Holland, Comisiynydd Plant Cymru; a phobl ifanc gan gynnwys Ethan Williams, Is-lywydd Urdd Gobaith Cymru ac Is-gadeirydd Bwrdd Syr IfanC, Fforwm Ieuenctid Genedlaethol yr Urdd.

Rôl Menywod mewn Gwleidyddiaeth
Nodwyd 100 mlynedd ers yr ymgyrch lwyddiannus i sicrhau’r bleidlais i fenywod, ac ymunodd Elin Jones AC, Llywydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru, â Dr Elin Jones yr hanesydd, i drafod dylanwad menywod ar wleidyddiaeth yng Nghymru, yn y gorffennol a’r presennol. Bethan Rhys Roberts, y newyddiadurwr a’r cyflwynydd teledu, oedd yn cadeirio.

Rôl Menywod mewn Gwleidyddiaeth

Aeth 6,948 o bobl i ddigwyddiadau ym Mhafiliwn y Cymdeithasau yn ystod yr wythnos.

I bobl nad ydynt yn siarad Cymraeg yn rhugl, daeth y Pierhead yn gartref i Shw’mae Caerdydd – y ganolfan i gael gwybodaeth am y Gymraeg – yn ystod yr ŵyl. Roedd y sesiynau’n cynnwys trafodaeth am dafodieithoedd Cymru, yn ogystal â gweithdai o ddawnsio’r glocsen i wneud hetiau.

Ddydd Gwener 10 Awst, roedd Elin Jones, y Llywydd, ymhlith y rhai a anrhydeddwyd gan Orsedd y Beirdd, yn ogystal â Jamie Roberts, chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymru, a Geraint Jarman, y cerddor, a chyflwynwyd y wisg las iddi am ei gwasanaeth i’r wlad.

Y Lle Celf yn y Senedd, Barod am y bleidlais? Gorsedd y Beirdd

Un o’r gweithgareddau mwyaf poblogaidd yn y Senedd yn ystod yr wythnos oedd y cyfle i ymweld â Siambr drafod y Cynulliad lle, am y tro cyntaf, y gallai ymwelwyr gael llun ohonynt eu hunain yn sedd y Llywydd. Manteisiodd mwy na 5,595 o bobl ar y cyfle unigryw hwn i gymryd rôl y Llywydd dros dro, a phrofi sut beth y gallai goruchwylio trafodion yn y Siambr fod.

 

 

 

Yn ddiweddarach yn yr wythnos, cynhaliwyd digwyddiad hefyd i groesawu Geraint Thomas adref, gan ddathlu ei gyflawniad rhyfeddol o fod y Cymro cyntaf erioed i ennill y Tour de France.

Cafodd Geraint ei groesawu gan Elin Jones, y Llywydd, yn ei derbyniad blynyddol yn yr Eisteddfod, cyn cael ei gyfarch gan Catrin Heledd, Band Pres Llareggub, y band Siddi ac, yn olaf, y miloedd o gefnogwyr cyffrous a oedd wedi ymgynnull ar risiau’r Senedd.

Geraint-Thomas-Senedd

Yn ystod yr Eisteddfod, croesawyd mwy na 18,000 o ymwelwyr i’r Senedd, ac nid oedd mwy na hanner ohonynt wedi ymweld â’r Cynulliad o’r blaen, ac rydym yn gobeithio eu bod wedi gadael ag ychydig mwy o wybodaeth am sut y mae datganoli yng Nghymru yn gweithio.

Diolch yn fawr i’n partneriaid, sef y Comisiwn Etholiadol, Cyngor Celfyddydau Cymru, Academi Morgan, Canolfan Llywodraethiant Cymru ac, wrth gwrs, yr Eisteddfod am wneud y digwyddiadau yn ystod yr wythnos mor llwyddiannus.

Fe’ch gwelwn yn Llanrwst!

 

Artistiaid Y Lle Celf eleni oedd: Justine Allison, Billy Bagilhole, Jo Berry, Kelly Best, Zena Blackwell, Steve Buck, Ray Church, Nerea Martinez de Lecea, Cath Fairgrieve, Mark Houghton, Gethin Wyn Jones, Jin Eui Kim, Anna Lewis, Laura Lillie, Gweni Llwyd, James Moore, Marged Elin Owain, Zoe Preece, Glyn Roberts, John Rowley, André Stitt, Caroline Taylor, Jennifer Taylor, Sean Vicary, Adele Vye, Philippa Watkins a Casper White

 

Bil Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus (Cymru)

Y wybodaeth ddiweddaraf am y Bil gan yr Aelod Cyfrifol – Simon Thomas AC, Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid

Ar 17 Gorffennaf 2018, cytunodd y Cynulliad ar y Penderfyniad Ariannol ynghylch Bil Ombwdsman Gwasanaethau Cyhoeddus (Cymru). Mae hon yn garreg filltir arwyddocaol i’r Bil. Yn awr, gallwn symud ymlaen i drafodion Cyfnod 2 ar y Bil—sef y broses o waredu gwelliannau.

Bydd llawer o bobl sydd wedi dilyn hynt y Bil yn ymwybodol ei fod yn ffrwyth gwaith caled a wnaed dros nifer o flynyddoedd gan Bwyllgor Cyllid y Cynulliad hwn a Phwyllgor Cyllid y Cynulliad blaenorol. Mae gan yr Ombwdsmon swyddogaeth hollbwysig, yn cynrychioli pobl Cymru pan fyddant wedi cael gwasanaeth gwael neu wedi cael eu trin yn annheg gan wasanaethau cyhoeddus.

Ein prif fwriadau polisi mewn perthynas â’r Bil yw:

  • gwella cyfiawnder cymdeithasol a chyfle cyfartal;
  • amddiffyn y rhai mwyaf bregus yn ein cymdeithas;
  • hybu gwelliannau mewn gwasanaethau cyhoeddus ac wrth ddelio â chwynion.

Os yw’r Bil yn dod yn gyfraith, bydd yn ymestyn pwerau’r Ombwdsmon ac yn gwneud y rôl yn fwy ymatebol i bobl Cymru.

Bydd yn cyflawni hyn drwy ei gwneud hi’n haws i bobl wneud cwyn. Mae’r Bil yn dileu’r gofyniad i wneud cwynion yn ysgrifenedig. Drwy ganiatáu i’r Ombwdsmon dderbyn cwynion llafar, bydd y Bil yn caniatáu i’r rhai mwyaf bregus yn ein cymdeithas ymgysylltu â’r Ombwdsman, gan greu Cymru decach.

Mae’r Bil yn cynnwys darpariaeth i’r Ombwdsman gynnal ymchwiliadau ar liwt ei hun. Bydd y pŵer hwn yn caniatáu iddo fynd i’r afael â chamweinyddu systematig neu wasanaethau’n methu ar raddfa eang, a hynny mewn modd cydlynol. Bydd yn caniatáu i’r Ombwdsmon fod yn fwy ymatebol, gan ganiatáu iddo ymchwilio i faterion sy’n dod i law yn ddienw a chan gryfhau llais y dinesydd.

Mae’r Bil yn ceisio hybu gwelliannau mewn gwasanaethau cyhoeddus ac wrth ddelio â chwynion. Bydd hefyd yn ehangu pwerau’r Ombwdsmon i ymchwilio i ddarparwyr gofal iechyd preifat mewn achosion lle mae cleifion wedi comisiynu triniaeth breifat ochr yn ochr â’r gwasanaeth a ddarperir gan y GIG.

Mae penderfyniad y Cynulliad i gytuno ar y Penderfyniad Ariannol yn golygu bod y Cynulliad bellach wedi cael yr awdurdod, mewn egwyddor, i wario arian o ganlyniad i’r Bil.

Er bod costau’n gysylltiedig â’r Bil, credwn fod gan y Bil y potensial i wireddu arbedion cost yn y sector cyhoeddus ehangach. Mae mwyafrif yr arbedion hynny’n debygol o ddeillio o ddarpariaethau a fydd yn sbarduno gwelliannau mewn gwasanaethau cyhoeddus, fel llai o iawndal yn cael ei hawlio ymhlith y cyrff o fewn yr awdurdodaeth dan sylw. Felly, ceir buddion effeithlonrwydd ehangach.

Mae gan y Cynulliad gyfle bellach i drafod gwelliannau manwl i’r Bil. Fel yr Aelod sy’n Gyfrifol (ac ar ran y Pwyllgor Cyllid), byddaf yn cyflwyno nifer o welliannau a fydd, yn fy marn i, yn cryfhau’r Bil. Datblygwyd y gwelliannau hyn drwy ystyried yn ofalus yr argymhellion a wnaed gan y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau yn ei adroddiad ar y Bil yng Nghyfnod 1. Yn ogystal, rwyf wedi cael nifer o gyfarfodydd adeiladol gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid i drafod rhannau eraill o’r Bil, a hynny er mwyn sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn gallu ei gefnogi.

Mae gwaith yn mynd rhagddo i ddrafftio gwelliannau a gaiff eu trafod gan y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau. Unwaith eto, hoffwn ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu at y broses o ddrafftio a datblygu’r Bil hwn, sydd wedi cymryd cam arall yn y daith tuag at fod yn gyfraith. Mae’n bwysicach nag erioed bod gwasanaethau cyhoeddus yn darparu ar gyfer pobl Cymru a bod yr Ombwdsmon yn cael ei rymuso i sicrhau bod ein gwasanaethau’n canolbwyntio ar y dinesydd.


I gael rhagor o wybodaeth, ewch i hafan y Bil:

Gwybodaeth am y broses ddeddfwriaethol:

Dilynwch y Pwyllgor ar Twitter @SeneddCyllid

 

 

Gofal Mam? Rhianta a chyflogaeth yn Hen Wlad fy Nhadau

 

 

Heddiw, mae’r Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau yn lansio’i adroddiad, ‘Wrth eich gwaith: rhianta a chyflogaeth yng Nghymru’. Fel rhan o ymchwiliad y Pwyllgor i feichiogrwydd, mamolaeth a gwaith yng Nghymru, aethom ati i gasglu barn a phrofiadau pobl o bob cwr o Gymru. Wedi’u hysgogi gan y cyfle i ddylanwadu ar newid agwedd mor emosiynol ar fywyd bob dydd, roedd y cipolwg a gynigiwyd gan y nifer o fenywod a rannodd eu barn a’u profiadau yn allweddol wrth helpu’r Pwyllgor i gyflwyno ei argymhellion i Lywodraeth Cymru.

Yn angerddol, weithiau’n ofidus, yn aml yn frawychus, ond bob amser yn hollbwysig, roedd y safbwyntiau a rannwyd yn allweddol wrth dynnu sylw at brofiadau amrywiol mamau o bob cwr o Gymru.

Nid dyma’r amser i gadw’n dawel.

Y sefyllfa bresennol

Yn ôl gwaith ymchwil a gyhoeddwyd gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn 2016, roedd 87 y cant o gyflogwyr yng Nghymru o’r farn ei bod yn fuddiol i sefydliadau gefnogi menywod beichiog a’r rhai sydd ar absenoldeb mamolaeth. Ond, canfu hefyd fod 71 y cant o famau wedi cael profiadau negyddol neu wahaniaethol o ganlyniad i gael plant, dywedodd 15 y cant eu bod wedi profi colled ariannol, ac roedd 10 y cant yn teimlo eu bod wedi eu gorfodi i adael eu swydd hyd yn oed.

Tynnwyd sylw at yr effaith gysylltiedig ar economi’r DU mewn ymchwil a gyhoeddwyd gan Gyngor Busnes Menywod Llywodraeth y DU, a amcangyfrifodd y gallai cydraddoli cyfraddau cyflogaeth menywod a dynion dyfu economi’r DU gan fwy na 10 y cant erbyn 2030.

Fel rhan o’i waith, roedd y Pwyllgor yn awyddus i gasglu safbwyntiau, profiadau a syniadau ynghylch sut y dylai Llywodraeth Cymru fynd i’r afael â’r materion sydd o fewn ei rheolaeth, fel cefnogaeth cyflogadwyedd, datblygu economaidd, dyletswyddau cydraddoldeb y sector cyhoeddus yng Nghymru, gweithluoedd y sector cyhoeddus a gofal plant.

Yr hyn a glywsom

“Pan o’n i’n feichiog ‘da mhlentyn cyntaf, ro’n i’n gweithio fel glanhawraig a wnes i orfod stopo gweithio pan o’n i tua 3 mis yn feichiog oherwydd pwysedd gwaed uchel. ‘Doedd fy nghyflogwr i ddim yn fy nghefnogi a rhoddodd e’r gorau i fy nhalu. ‘Doedd fy mos i ddim yn credu bo fi’n feichiog i ddechrau am nad oeddwn wedi cael fy sgan gyntaf. Ddaeth y mater i ben yn y llys yn y diwedd, ac er bo fi wedi ennill, wnes i ddim cael lot fawr o arian am nad oedd fy mos i wedi cofnodi’n gywir yr holl oriau oeddwn wedi gweithio.”

  • Mam, Sir Gaerfyrddin

Cynhaliwyd grwpiau ffocws gyda mamau yng Nghaerdydd a chrëwyd fforwm ar-lein gan ddefnyddio Senedd Dialogue – dull sy’n caniatáu trafodaeth agored a didwyll lle gall cyfranogwyr rannu eu barn a’u syniadau, yn ddienw neu fel arall. Mae hefyd yn gyfle i gyfranogwyr ddarllen syniadau a phrofiadau pobl eraill rhoi eu barn a gwneud sylwadau arnynt.

Roedd ehangder y safbwyntiau a rennir – rhai ohonynt yn gadarnhaol ac yn tynnu sylw at arfer da gan rai cyflogwyr – yn adlewyrchu amrywiaeth y cyfranogwyr. Cyflwynwyd cyfraniadau gan famau o Flaenau Gwent i Sir Gaerfyrddin, ac o Ben-y-bont ar Ogwr i Sir y Fflint. Roedd y rhai a gymerodd ran yn cynnwys mamau ifanc, mamau sengl, mamau o gartrefi ag incwm isel a rhai ohonynt mewn gwaith, rhai’n rhan-amser a rhai ar gontractau dim oriau, ac eraill yn ddi-waith. O ran y rhai a oedd yn gyflogedig, rhannwyd barn gan famau’n gweithio yn y sector cyhoeddus, preifat a’r trydydd sector.

Daeth nifer o themâu allweddol i’r amlwg a lywiodd y sesiynau tystiolaeth dilynol yn ogystal â’r argymhellion a wneir i Lywodraeth Cymru yn adroddiad y Pwyllgor.

Mae strwythur anhyblyg y gweithle a’r rhagdybiaethau gofal plant a wneir o ran rhywedd, yn ogystal â’r gwahaniaethu cyffredin sy’n digwydd yn themâu a godwyd yn aml gan nifer o fenywod fel rheswm pam mae mamau yn fwy tebygol o gael eu cyfyngu i waith rhan-amser â chyflog isel gyda llai o gyfleoedd am gynnydd gyrfaol.

“Mae swyddi rhan-amser neu swyddi hyblyg yn bwysig i lawer o rieni fel y gallant ddal y ddysgl yn wastad rhwng gofal plant a gwaith. Mae diffyg difrifol o swyddi rhan-amser ar gael, ac mae’r mwyafrif ar gyflog isel a heb fod angen llawer o sgiliau. Mae llawer o bobl sydd â sgiliau a gyrfaoedd gwych yn methu gweithio yn syml am nad yw’r swyddi ar gael.”

  • Mam, Caerdydd

Roedd y farn a rannwyd am weithio’n hyblyg yn llywio briff aelodau’r Pwyllgor ar gyfer sesiynau tystiolaeth ffurfiol, a oedd yn dilyn grwpiau ffocws a chasgliad y fforwm ar-lein. Dangoswyd hyn orau yn ystod sesiwn dystiolaeth lle roedd Anna Whitehouse, a elwir hefyd yn Mother Pukka, sylfaenydd gwefan y ffordd o fyw eponymaidd i rieni ac ymgyrchydd cadarn dros weithio’n hyblyg, wedi rhannu ei phrofiad hi a rhai ei dilynwyr.

Beth wnaeth y Pwyllgor ei argymell?

Gwnaeth y Pwyllgor nifer o argymhellion amrywiol a phellgyrhaeddol a oedd yn cynnwys ailasesu Cynnig Gofal Plant newydd Llywodraeth Cymru, gan annog newid diwylliant, a sicrhau bod cyrff cyhoeddus, busnesau ac elusennau sy’n derbyn cyllid cyhoeddus yn cymryd cyfrifoldeb dros ddileu gwahaniaethu, ac wrth gwrs, hyrwyddo gweithio’n hyblyg.

I ddarllen yr holl argymhellion a wnaed gan y Pwyllgor, gallwch weld yr adroddiad llawn yma.

Beth nesaf?

Byddwn yn aros am ymateb gan Lywodraeth Cymru i’r argymhellion a wnaed, cyn iddynt gael eu trafod yn ystod Cyfarfod Llawn. Byddwch yn gallu gwylio’r sesiwn ar Senedd TV.

Os hoffech wybod mwy am gymryd rhan yng ngwaith y Cynulliad, ewch i’n gwefan, neu cysylltwch â’r tîm Allgymorth – SeneddAllgymorth@Cynulliad.Cymru

 

 

 

Mae codi ymwybyddiaeth yn allweddol i ganfod diabetes Math 1 yn gynnar mewn plant a phobl ifanc.

Erthygl gwestai gan David Rowlands AC, Cadeirydd Pwyllgor Deisebau’r Cynulliad.

Dydd Gwener 13 Gorffennaf, cyhoeddodd Pwyllgor Deisebau Cynulliad Cenedlaethol Cymru ein hadroddiad ar ddeiseb sy’n galw am driniaeth well ar gyfer diabetes Math 1 mewn plant a phobl ifanc. Cyflwynwyd y ddeiseb gan y teulu Baldwin, a gollodd eu mab/brawd 13 oed, Peter, a fu farw o ganlyniad i beidio â chael ei drin yn effeithiol ar gyfer diabetes Math 1.

diabetes

Mae’r deisebwyr yn ceisio cael gwell cydnabyddiaeth o symptomau Diabetes Math 1 ymhlith gweithwyr iechyd proffesiynol a’r cyhoedd er mwyn cynorthwyo i gael diagnosis a thriniaeth gyflym ar gyfer plant a phobl ifanc sydd â’r cyflwr. Mae hyn yn hollbwysig oherwydd, os na wneir y diagnosis, gall y cyflwr ddatblygu’n gyflym yn fygythiad i fywyd yr unigolyn. Yn drist iawn, dyma oedd yr achos gyda Peter Baldwin.

Yn benodol, mae’r teulu am sicrhau bod gan bob meddyg teulu fynediad at offer profi gwaed drwy bigo bys, a all roi syniad ar unwaith ynghylch a all plentyn fod yn ddiabetig. Mae hefyd yn hanfodol bod gweithwyr iechyd proffesiynol yn cael eu hyfforddi i adnabod symptomau mwyaf cyffredin diabetes Math 1 – y Pedwar T (Toiled, Blinder, Syched a Theneuo).

Codi ymwybyddiaeth gyda gweithwyr iechyd proffesiynol

Mae oddeutu 1,400 o blant â diabetes yng Nghymru, gyda’r mwyafrif helaeth ohonynt (96 y cant) â diabetes math 1.

Trwy ystyried y dystiolaeth mewn perthynas â’r ddeiseb hon, canfuwyd fod rhywfaint o’r hyn y gallwn ei alw’n ddiffyg adnabod symptomau diabetes Math 1 ymhlith gweithwyr iechyd proffesiynol. Yn benodol, roedd peth tystiolaeth nad oedd staff rheng flaen yn edrych yn arbennig am ddiabetes Math 1 ac nad oedd y clefyd yn ffactor wrth geisio canfod yr hyn oedd yn bod ar gleifion.

Y broblem, wrth gwrs, yw bod llawer o’r symptomau sy’n gysylltiedig â diabetes math 1 hefyd yn gysylltiedig â nifer o broblemau iechyd eraill. Golyga hyn, pan fydd claf yn mynd i weld meddyg teulu, efallai y bydd yn cyflwyno nifer o wahanol symptomau a allai fod yn gysylltiedig â diabetes Math 1, ond gallai hefyd fod yn ddangosyddion ar gyfer cyflyrau eraill, felly mae gan y Pwyllgor rywfaint o gydymdeimlad â meddygon teulu yn hynny o beth.

Mae ein hadroddiad yn cynnwys 10 argymhelliad, ond pe baem am dynnu sylw at yr hyn yr ydym ni’n ei deimlo yw’r ffactor pwysicaf, hwnnw fyddai hyfforddi staff rheng flaen i gydnabod canllawiau NICE. Mae angen i weithwyr iechyd proffesiynol fod yn ymwybodol iawn, pan fydd cleifion yn cyflwyno’r symptomau hyn, y gallai fod yn arwydd o ddiabetes Math 1. Gall canlyniadau methu â chanfod a thrin y clefyd o fewn cyfnod byr iawn o amser, fel yr ydym wedi’i weld yn achos trist iawn Peter Baldwin, fod yn gwbl drasig.

Troi craffu’n weithredu

Yn achos y ddeiseb arbennig hon, gan ein bod wedi cyhoeddi ein hadroddiad a’i gyflwyno i Lywodraeth Cymru, dyna cyn belled ag y gallwn fynd am y tro. Bellach Llywodraeth Cymru sy’n penderfynu beth i’w wneud nesaf a byddem yn gobeithio y bydd yn gweithredu ar ein hargymhellion

Hoffem fanteisio ar y cyfle hwn i gydnabod dewrder y teulu Baldwin. Drwy ddod â’r ddeiseb hon atom, roedd yn rhaid iddyn nhw ail-adrodd a chofio amgylchiadau trasig iawn eu profiad gryn amser ar ôl iddo ddigwydd mewn gwirionedd. Mae’r Pwyllgor wedi bod yn gefnogol iawn i’r cynigion a gyflwynwyd ganddynt yn eu deiseb.

Y peth da am y Pwyllgor Deisebau yw ei fod yn borth i bobl gael mynediad uniongyrchol at Gynulliad Cymru. Mae hynny’n golygu os oes gan bobl bryderon neu anawsterau y maen nhw am eu cyflwyno, drwy’r broses ddeisebau, caiff ei ystyried gyda chryn waith craffu.

Er na fydd pob deiseb yn arwain at ddadl yn y Siambr, mae’r broses o ymgysylltu â deisebwyr, ysgrifennu at Ysgrifenyddion perthnasol y Cabinet, cael yr atebion, ysgrifennu at randdeiliaid eraill ac ati yn golygu bod llawer iawn yn digwydd. Efallai na fydd yn amlwg ar unwaith i’r cyhoedd yn gyffredinol ond gallaf eich sicrhau bod y lefel uchel o graffu ar gael ar gyfer unrhyw ddeiseb a ddaw gerbron y pwyllgor deisebau.

Gwnaethom ofyn i Beth sut y teimlai am yr adroddiad:

Darllenwch yr adroddiad llawn: Sgrinio Rheolaidd ar gyfer Diabetes Math 1 mewn Plant a Phobl Ifanc (PDF)

David Rowlands AC yw Cadeirydd Pwyllgor Deisebau‘r Cynulliad. Mae’r pwyllgor yn ystyried yr holl ddeisebau a gyflwynir i’r Cynulliad gydag o leiaf 50 o lofnodion.

Deisebu’r Cynulliad yw un o’r ffyrdd mwyaf uniongyrchol y gall aelod o’r cyhoedd godi materion sy’n peri pryder gyda’r Cynulliad, neu awgrymu polisïau newydd a gwahanol ffyrdd o wneud pethau.

Gallwch ganfod mwy am sut i ddeisebu’r Cynulliad yn cynulliad.cymru/deisebau a gallwch ddilyn Pwyllgor Deisebau’r Cynulliad ar Twitter yn @SeneddDeisebau.

Taro’r Tant: Ymchwiliad i Ariannu Addysg Cerddoriaeth a Gwella Mynediad Ati

Cyfweliad gyda Bethan Sayed AC, Cadeirydd y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu.

Cyflwynwch eich hunan ac esboniwch yn fras gylch gorchwyl y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu

Fy enw i yw Bethan Sayed, ac rwy’n cadeirio’r Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru.

Bethan Sayed AC, Cadeirydd y Pwyllgor yn siarad yn nigwyddiad lansio'r adroddiad.
Bethan Sayed AC, Cadeirydd y Pwyllgor yn siarad yn nigwyddiad lansio’r adroddiad.

Rydym yn craffu ar weinidogion y llywodraeth mewn perthynas â’u portffolio. Er enghraifft, rydym wedi gwneud ymchwiliad i radio yng Nghymru yn ddiweddar. Rydym wedi edrych ar y Gymraeg ac rydym hefyd wedi edrych ar yr amgylchedd hanesyddol, yn ogystal â chyllid heblaw cyllid cyhoeddus ar gyfer y Celfyddydau.

Mae wedi bod yn dda i ni allu cael cylch gwaith sy’n cynnwys cyfathrebu fel y gallwn edrych ar dirwedd darlledu Cymru a chraffu ar honno’n effeithiol hefyd.

Mae’r Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu newydd gyhoeddi ei adroddiad ar ei ymchwiliad i ariannu addysg cerddoriaeth yng Nghymru a mynediad ati. Dewiswyd pwnc yr ymchwiliad hwn trwy ffordd eithaf arloesol ac ychydig yn anarferol.  A allech esbonio’r cefndir a’r hyn a arweiniodd y Pwyllgor i edrych ar y mater penodol hwn?

Ar ôl bod ar bwyllgorau ers cryn amser, gwn fod gan Aelodau’r Cynulliad eu syniadau eu hunain ac yn cynnig syniadau ar gyfer gwaith yn y dyfodol, sy’n ddilys, ond gallent fod yn seiliedig ar ein hoff bynciau ein hunain.

Roeddwn yn meddwl y byddai’n ddiddorol mynd at aelodau’r cyhoedd i ofyn iddynt yn union pa fath o ymchwiliad yr hoffent i ni ei ystyried a’r hyn roedd y boblogaeth am i ni ganolbwyntio arno, a’r hyn oedd y meysydd blaenoriaeth allweddol.

Cynaliasom arolwg cyhoeddus a’r canlyniad oedd bod pobl am i ni ystyried cerddoriaeth mewn addysg. Hynny yw addysg cerddoriaeth a gaiff pobl mewn ysgolion ac yn ein cymunedau a sut y gellir ei gwella a’i datblygu.

Roedd yn syniad eithaf da cynnal yr arolwg cyhoeddus hwn oherwydd y gallai pobl ymgysylltu â phwyllgor mewn ffordd wahanol iawn. Felly, roeddwn yn fodlon mai ein pwyllgor ni oedd y cyntaf i roi cynnig ar hyn ac efallai y gallem ei wneud eto i feddwl am syniadau eraill ar gyfer y dyfodol.

Beth oedd y themâu allweddol yn yr ymchwiliad?

Roeddent yn awyddus iawn i ni edrych ar wasanaethau cerddoriaeth mewn ysgolion. Roedd etholwyr yn dod i’n swyddfeydd yn dweud bod problemau gyda chyllid y sector hwn. Roeddem yn gweld toriadau i wasanaethau cerddoriaeth awdurdodau lleol.

Felly, roeddem am fynd i’r afael â’r hyn oedd yn bwysig a meddwl am atebion i weld sut y gallem gynorthwyo’r sector.

Ni wnaethom ystyried y cwricwlwm, oherwydd bod addysg cerddoriaeth o ran darparu gwasanaeth tiwtora’n wahanol iawn i hynny. Mae hynny’n rhywbeth y gallem ei ystyried yn y dyfodol. Ond nid dyna’r hyn roeddem yn canolbwyntio arno y tro hwn.

Yn ystod yr ymchwiliad, clywodd y Pwyllgor gan ystod eang o dystion ac, o ystyried eich profiadau eich hunan fel cerddor, mae’n rhaid bod y pwnc hwn yn agos iawn at eich calon – oedd unrhyw beth a gododd yn ystod yr ymchwiliad a oedd yn syndod arbennig?

 Pan aethom i Ysgol Pengam, canfuom fod gwaith strwythuredig iawn yn cael ei wneud ym maes roc a phop, a’u bod yn cystadlu mewn cystadlaethau yn Lloegr, ond nid oeddent yn gallu gwneud hynny yng Nghymru ac nid oedd dim ensemble. Mae ensemble ar gyfer y gerddorfa, yma yng Nghymru ond dim ensembles roc a phop.

Maya Morris o Ysgol Lewis Pengam yn perfformio yn ystod y digwyddiad lansio
Maya Morris o Ysgol Lewis Pengam yn perfformio yn ystod y digwyddiad lansio

Felly, rwy’n tybio mai’r hyn a wnaeth fy synnu, efallai oherwydd fy mod wedi dod o’r ochr fwy clasurol, yw bod cymaint o frwdfrydedd i sefydlu’r ensemble hwn fel y gallai pobl a oedd am fynd i’r diwydiant roc neu bop wneud hynny trwy eu strwythurau ysgol.

Felly, roedd hynny’n agoriad llygad, ond hefyd yn bleser ei weld, oherwydd nad yw cerddorfeydd ac ensembles bob amser yn addas i bawb. Nid oes rhaid i chi allu darllen cerddoriaeth i gymryd rhan yn y mathau hynny o weithgareddau, felly byddai’n agor llwybr newydd.

O ran y ffrydiau ariannu, nid oedd hynny’n fy synnu, oherwydd bod fy chwaer yn 18 oed ac mae wedi mynychu cerddorfeydd ac rwy’n gwybod, o’m diddordeb cyson yn y mater hwn, nad peth newydd yw’r gostyngiad cynyddol hwn yn narpariaeth gwasanaethau.

Mae’r adroddiad yn dweud bod yn rhaid i wasanaethau cerddoriaeth gael eu diogelu a’u meithrin a bod yn hygyrch i bawb.  Mae’r Pwyllgor yn croesawu ymrwymiad Llywodraeth Cymru i roi gweithgarwch creadigol ar sail gyfartal â meysydd dysgu a phrofiad eraill.  Pam mae addysg cerddoriaeth mor bwysig? Beth yw’r manteision?

 Rwy’n credu bod llawer o ysgolion yn deall y drefn o ran cerddoriaeth oherwydd eu bod yn deall ei bod yn sgil y gellir ei drosglwyddo – mae’n ymwneud â gweithio fel tîm, mae’n ddisgyblaeth, mae’n galluogi pobl i fod yn greadigol ac i’w nodau llesiant gael eu diwallu. Ond, mewn rhai ysgolion, oni bai bod y pennaeth wir yn deall gwerth cerddoriaeth, efallai na fydd yn treiddio trwy’r ysgol.

Fel rhywun sydd wedi canu’r piano, y fiola a’r feiolin ers i mi fod yn ifanc, rwy’n credu bod yn rhaid ystyried nad yw’n rhywbeth arbenigol nac yn unigryw, a’i fod yn hygyrch – oherwydd y gall eich helpu mewn cynifer o ffyrdd gwahanol mewn bywyd.

Er enghraifft, byddai cwrs cerddorfa yn fy ngalluogi i ddod yn annibynnol. Byddai’n gyfle i mi wneud ffrindiau newydd. Rhaid i chi ddysgu gwrando ar eraill a gallu eu parchu, felly nid yw’r cyfan yn ymwneud â’r gerddoriaeth sydd ar y papur – mae’n ymwneud â sut rydych am ddatblygu fel unigolyn.

Gall pobl sy’n mynd i fyd cerddoriaeth yn ifanc fynd â’u sgiliau i gyfeiriadau eraill a byddwch yn cwrdd â meddygon, gwyddonwyr a gwleidyddion sydd wedi defnyddio cerddoriaeth mewn ffyrdd iddynt ganolbwyntio ar yr hyn y maent am ei wneud mewn bywyd.

Rwy’n credu bod angen i ni annog mwy o ysgolion i ddeall nad yw’n rhywbeth dibwys, lle mae pobl yn gwrando ar gerddoriaeth neu’n ei chwarae am awr y dydd. Mae’n ymwneud â sut y gellir ystyried hynny’n rhan greiddiol o’r cwricwlwm ym mhob lliw a llun. Trwy’r adroddiad hwn, rwy’n gobeithio y gallwn argyhoeddi pobl y gallwn dyfu a datblygu cerddoriaeth yn ein hysgolion.

Gyda’r holl fanteision posibl hynny, rhaid y bu’n anodd i’r Pwyllgor glywed rhai tystion yn disgrifio sefyllfa cerddoriaeth yn addysg Cymru fel ‘argyfwng’.  Ym mis Gorffennaf 2015, comisiynodd Llywodraeth Cymru adroddiad i wasanaethau cerddoriaeth yng Nghymru – Beth fu casgliad y Pwyllgor ynghylch y cynnydd a wnaed yn y 3 blynedd ers cyhoeddi’r adroddiad hwnnw – a yw Llywodraeth Cymru yn gwneud digon i atal yr ‘argyfwng’ hwn rhag datblygu?

Roedd yn anodd iawn clywed pobl megis Owain Arwel Hughes, sy’n arweinydd enwog, Tim Rhys-Evans, sy’n arwain Only Men Allowed, yn dweud y pethau hyn, oherwydd nad ar chwarae bach y byddent yn defnyddio’r gair ‘argyfwng’.

Tim Rhys-Evans
Derbyniodd y Pwyllgor dystiolaeth gan Tim Rhys-Evans, sylfaenydd a chyfarwyddwr Only Men Allowed

Mae Cymru yn gysylltiedig â cherddoriaeth a chân, felly mae’n fy mhoeni i eu bod yn dweud ‘efallai nad gwlad y gân fyddwn mwyach os ydym yn caniatáu hyn, lle mae gwasanaethau cerddoriaeth yn cael eu torri, a gallant hyd yn oed ddiflannu mewn rhannau o Gymru’. Mewn gwirionedd, rydym wedi gweld gyda’r ensembles cenedlaethol fod llai o bobl wedi bod yn clyweld ar eu cyfer eleni, felly mae hynny’n bryder.

Hefyd, o ran yr adroddiad a gomisiynwyd, ar ôl i weinidogion penodol adael, rwy’n teimlo nad oedd yn flaenoriaeth i rai awdurdodau lleol. Rwy’n credu mai dyna pam ein bod wedi dweud mor amlwg yn yr adroddiad fod angen arweiniad cenedlaethol a strategaeth genedlaethol, oherwydd na allwch ddibynnu ar awdurdodau lleol.

Rwy’n credu bod rhai pobl, a bod yn deg, wedi dweud ‘wel efallai bod hynny’n mynd ychydig yn rhy bell, nid ydym am godi bwganod’. Ond eto, weithiau gall defnyddio’r mathau hynny o ymadroddion ddweud ‘wel nawr yw’r adeg i sicrhau nad ydym yn cyrraedd y sefyllfa lle nad yw’r gwasanaethau hynny yn bodoli mwyach’. Rwy’n gobeithio bod ein cymorth wedi golygu y gellir cynnal y drafodaeth honno ar yr adeg iawn cyn i fwy o wasanaethau cerdd gael eu torri neu ddiflannu’n gyfan gwbl’.

Mae’r adroddiad ei hun yn cynnwys 16 o argymhellion ond beth yw’r mater pwysicaf sy’n codi o’r canfyddiadau?

Wel, roeddem am ddod o hyd i atebion oherwydd bod hyn wedi bod yn agos at fy nghalon ers blynyddoedd lawer.  Mae’n bosibl bod diffyg cydweithredu yn y gorffennol gan bobl o gefndiroedd gwahanol yn y gwasanaeth cerddoriaeth i ddweud ‘wel mewn gwirionedd, sut gallwn wneud i hyn ddigwydd a sut y gallwn wella ar hyn?’

Croesawais fuddsoddiad Llywodraeth Cymru o ran y gronfa waddol, mewn perthynas â’r amnest cerddoriaeth ac o ran rhoi cerddoriaeth ar yr agenda wleidyddol eto. Ond, heb newid strwythurol, nid yw pethau’n mynd i wella. Felly, yr argymhelliad pwysicaf i ni oedd dweud bod angen i ni sefydlu corff hyd braich cenedlaethol ar gyfer gwasanaethau cerddoriaeth yng Nghymru.  Ni allwn ddibynnu ar awdurdodau lleol unigol mwyach yn penderfynu a ydynt yn blaenoriaethu hyn ai peidio. Rhaid i ni sicrhau y câi ei ariannu’n briodol, ac y byddai elfen ranbarthol i’r dull cyflwyno ar lawr gwlad.

Ar hyn o bryd, rydych yn ystyried gwaith ensembles cenedlaethol mewn math gwahanol o dirwedd i’r gwaith sy’n mynd rhagddo ar lawr gwlad yn ein cymunedau. Fe’i gelwir ‘y pyramid’, felly y cerddorfeydd ysgolion sydd gyntaf, yna mae’r cerddorfeydd cymunedol, yna mae’r ensembles cenedlaethol. Pe bai un corff cenedlaethol – byddai’n canfod pobl ifanc i ddod trwy’r system, a dyna’r hyn nad ydym yn ei weld ar hyn o bryd.

Cafwyd trafodaeth a ellid ei wneud mewn ffordd wahanol ond, yn y pen draw, rwy’n credu y daethom i’r casgliad – yn enwedig gan ein bod yn galw am strategaeth gerddoriaeth genedlaethol – y byddai un corff cenedlaethol i ymdrin â’r elfen benodol hon o’r gweithlu addysgol yn rhan annatod o’i ddyfodol. Fel pwyllgor, rwy’n credu ein bod am iddo fod yn flaengar. Roeddem am wneud argymhelliad a fyddai’n herio syniadau pobl ac y byddent yn ystyried pethau ychydig yn wahanol i’r cyllid presennol a’r strwythurau presennol.

Hefyd, ni fyddem am adael unrhyw un o’r ardaloedd penodol hynny ar ôl. Nid oeddem am fod yn rhy argymhellol, ond roeddem am osod ein marc a dweud ‘rhaid i hyn fod yn system genedlaethol bellach’.

I lawrlwytho Taro’r Nodyn Cywir: Ymchwiliad i Arian Ar Gyfer a Mynediad i Addysg Cerddoriaeth, cliciwch yma

Am y diweddaraf gan y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu, dilynwch @SeneddDGch ar Twitter.

Cyllid cychwynnol Llywodraeth Cymru ar gyfer prosiect Cylchffordd Cymru: stori a chanddi ddau hanner gwahanol iawn.

Cyfweliad gydag Adam Price AC, aelod o Bwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus Cynulliad Cenedlaethol Cymru.


Mae’r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus newydd gyhoeddi ei adroddiad ar gyllid cychwynnol Llywodraeth Cymru ar gyfer prosiect Cylchffordd Cymru. Yn yr adroddiad, mae’r Pwyllgor wedi dweud ei fod yn pryderu’n arw am y modd y deliodd Llywodraeth Cymru â phrosiect Cylchffordd Cymru. A allwch chi roi trosolwg o’r ymchwiliad a rhai o’r prif bethau a ddysgodd y pwyllgor?

Ar un ystyr, mae’n bosibl rhannu’r adroddiad yn ddau, ac mae’n debyg bod hynny’n amlygu rhai o’r gwirioneddau mawr sydd wrth wraidd yr hyn a ddysgodd y Pwyllgor am y modd deliodd Llywodraeth Cymru â phrosiect Cylch Cymru.

Yn y bôn, mae gennych chi’r cyfnod cychwynnol pan oedd Llywodraeth Cymru yn gefnogol iawn i’r prosiect. Mae adroddiad gwreiddiol Swyddfa Archwilio Cymru ar y cyllid cychwynnol a roddwyd i Gylchffordd Cymru a’r rhan gyntaf o’n hadroddiad ni’n sôn am yr ymdeimlad o dorri corneli. Er enghraifft, pryderon rhai swyddogion am y broses o brynu FTR Moto a’r ffordd y cafodd y pryderon hynny eu diystyru, ac i ba raddau roedd y Gweinidog yn cadw golwg ar y penderfyniadau hynny.

Y teimlad cyffredinol a gewch yw mai’r cyfeiriad polisi oedd cefnogi’r prosiect a, chan hynny, gwnaed unrhyw beth yr oedd angen ei wneud i gyflawni’r nod hwnnw. Ac yna, gwelwn y Llywodraeth yn troi yn ei thresi, fel petai, wrth symud i ail hanner yr adroddiad sy’n arwain at y penderfyniad terfynol – y trydydd mewn cyfres o benderfyniadau i wrthod gwarantu’r prosiect; heb hynny, nid oedd modd bwrw ymlaen â’r gwaith. Felly mae’r sefyllfa’n debyg i stori’r ‘grand old Duke of York’ gyda Llywodraeth Cymru yn gorchymyn ei swyddogion i orymdeithio i ben y bryn ac yna i orymdeithio’n ôl i lawr eto.

Nawr, wrth gwrs gall llywodraethau, fel unrhyw un arall, newid eu meddwl, ac mae hynny’n digwydd, ond y peth pwysig yw nad yw’r prosesau’n cael eu pennu ar sail y polisi. Mae prosesau, trefniadau llywodraethu da, tryloywder, rheolau, i gyd yn cael eu creu am reswm – i ddiogelu arian cyhoeddus ac, yn y pen draw, i amddiffyn enw da’r llywodraeth ac i sicrhau uniondeb. Dyna’n wir yw diben y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus – i sicrhau nad yw brwdfrydedd gwleidyddion i gyflawni nod polisi penodol yn eu harwain i dorri corneli, gan fod hynny’yn arwain at benderfyniadau gwael.

Yn yr achos hwn, rwy’n credu bod brwdfrydedd sylweddol ac agwedd hynod gadarnhaol wedi gyrru’r Llywodraeth i un cyfeiriad ac yna’n sydyn, am ryw reswm, mae’r hinsawdd wleidyddol yn newid, ac mae’n ymddangos bod popeth yn cael ei wneud i atal y prosiect.

 

Ymddengys bod Llywodraeth Cymru yn seilio’i benderfyniad ar fater cyfrifyddu technegol a dosbarthiad y fantolen. A yw’r Pwyllgor yn teimlo bod Llywodraeth Cymru wedi cyflwyno’r wybodaeth am y penderfyniad i beidio ag ariannu’r prosiect yn y ffordd orau bosibl?

Mae pryder gwirioneddol nad oedd y Llywodraeth mor dryloyw a chynhwysfawr ag y gallasent fod wrth esbonio eu penderfyniad i wneud tro pedol enfawr, i bob pwrpas. Rhaid ichi gofio bod agwedd Llywodraeth Cymru tuag at natur gyffredinol y prosiect yn dal yn gefnogol iawn a gosododd feini prawf penodol y byddai’n seilio’i phenderfyniad terfynol arnynt. Roedd penderfyniad y Cabinet i wrthod y prosiect yn gryn syndod i’r rhan fwyaf o bobl.

Ar y pryd, roedd yn ymddangos bod y Llywodraeth yn ceisio cyflwyno’r mater eithaf technegol ynghylch a fyddai’r prosiect yn cael ei gynnwys ar y fantolen fel y rheswm canolog dros beidio â bwrw ymlaen ag ef ond, yn ystod yr ymchwiliad hwn, llwyddwyd i ddatgelu nad hwn oedd yr unig reswm – roedd amheuon hefyd am y swyddi etc. Rwy’n credu bod dirgelwch o hyd ynghylch sut y gallai unrhyw Lywodraeth, a oedd wedi gwario cryn dipyn o arian cyhoeddus a buddsoddi amser nifer fawr o swyddogion dros gyfnod o flynyddoedd, ei chael ei hun mewn sefyllfa lle cafodd y cyfan ei droi a’i ben i’w wared yn ystod trafodaeth 20 munud yn y Cabinet, yn ôl pob golwg.

Rwy’n deall pam nad yw llywodraethau fel rheol am i gyngor swyddogol gael ei gyhoeddi ond, yn yr achos hwn, mae nifer o gwestiynau i’w hatebi.

Y peth arall y mae’r adroddiad yn cyfeirio ato yw’r ffaith bod y mater yn ymwneud â’r fantolen wedi’i ystyried yn broblem ers tro ond roedd y cwmni a’i chyllidwyr yn credu bod y broblem wedi’i ddatrys. Nid oedd neb yn credu mai hyn, yn anad dim arall yn y bôn, fyddai’n lladd y prosiect. Felly pam na fyddai neb wedi codi’r ffôn neu geisio gohirio’r penderfyniad i weld a ellid gwneud rhywbeth i achub y prosiect? Roedd y cwmni a’r Llywodraeth wedi cyfarfod dros 40 gwaith dros gyfnod o 12 i 18 mis – bron bob wythnos. Felly, o ystyried y swm enfawr o arian preifat a oedd yn y fantol, a’r miloedd o swyddi y byddai’r prosiect yn eu creu, yn ôl y cynigion, oni fyddai’n well gohirio’r penderfyniad am wythnos i weld a fyddai modd ad-drefnu pethau i gael y maen i’r wal.

Yr un gasgliad amlwg, yn fy marn i, yw bod Llywodraeth Cymru, am ba reswm bynnag, wedi penderfynu nad oedd am fwrw ymlaen â’r prosiect hwn. Pan gynigiwyd rheswm cyfleus i’r Llywodraeth a allai ei hesgusodi am droi cefn arno, penderfynodd ei groesawu â breichiau agored a dyna ddiwedd arni.

 

Rydych wedi sôn am bwysigrwydd llywodraethu, cyfathrebu a thryloywder – yn ddiweddarach yn yr ymchwiliad, daeth yn amlwg nad oedd unrhyw dystiolaeth i ddangos bod y Gweinidog dros Fenter Busnes a Gwyddoniaeth wedi cael gwybod am y cytundeb i brynu Moto FTA. Pa mor bryderus oedd y Pwyllgor wrth glywed nad oedd Gweinidogion Llywodraeth Cymru yn cael y wybodaeth ddiweddaraf gan eu swyddogion, a pham mae hynny’n bwysig?

Mae’n ofidus iawn clywed nad oedd y Gweinidog wedi cael gwybod am y ffordd anghonfesiynol, dybiwn i, o ddefnyddio’r arian grant arbennig hwn. Oherwydd y diddordeb gwleidyddol yn y prosiect hwn – prosiect a gafodd gryn sylw, ac a gafodd ymrwymiad gwleidyddol ar lefel uchel yn ystod y cyfnod hwn – o’r Prif Weinidog i lawr – byddech wedi tybio y byddai’r Gweinidog yn cael gwybod am y datblygiadau diweddaraf. Mae’r cyntaf yn destun pryder i mi gan nad oedd tystiolaeth i’w chael. Defnyddir y fformiwla hon yn aml mewn sefyllfaoedd anodd oherwydd nid yw diffyg tystiolaeth ysgrifenedig, negeseuon e-bost etc yn golygu, o reidrwydd, nad oedd y Gweinidog wedi cael y wybodaeth briodol. Pam na all y Llywodraeth ddweud yn bendant na chafodd y Gweinidog y wybodaeth briodol? Pam dibynnu ar y math niwlog hwn o eiriau, sy’n creu ychydig o amheuaeth yn eich meddwl hefyd? Y pwynt allweddol yw, mewn amgylchiadau fel hyn, y dylid hysbysu Gweinidogion yn enwedig pan fo trafodaeth amlwg ymhlith swyddogion a rhai swyddogion yn rhybuddio rhag cymryd camau penodol.

Y prif bwynt yw bod angen bod mor dryloyw â phosibl, a hynny er lles pawb. Os yw gwaith craffu Llywodraeth Cymru wedi bod yn llac eto, nid yw hynny’n arwain at benderfyniadau da.

Mae’n od, oherwydd roedd nifer fawr iawn o swyddogion ynghlwm wrth y prosiect hwn. Yr unig gasgliad sy’n cynnig ei hun wrth ddilyn yr hanes hwn hwn lle’r ymddengys bod swyddogion, yn y bôn, wedi’u darbwyllo bod cefnogaeth wleidyddol ar lefel Weindogol i’r prosiect ac, felly, roeddent wedi buddsoddi cryn dipyn ynddo, yn yr ystyr llythrennol a throsiadol. Gan hynny, yn achos y prosiect hwn, ymddengys na lwyddodd y swyddogion hyn i gadw at y safonau llym arferol oherwydd y nod, ym marn pawb, oedd cael y maen i’r wal. Ond hyd yn oed os oes ymrwymiad gwleidyddol, mae’n well dilyn y drefn briodol bob amser. Ac yna, wrth gwrs, yn rhyfedd ddigon, yr hyn sy’n digwydd yw bod popeth yn troi ai ben i waered a chaiff pob dadl bosibl dan yr haul ei defnyddio i ladd y prosiect.

Anaml iawn y gwelwn y ddwy broses hyn ar waith mewn un prosiect, lle mae Llywodraeth Cymru i bob pwrpas yn gwneud popeth yn ei gallu i roi’r prosiect hwn ar waith ac yna, yn ddiweddarach, yn gwneud popeth i geisio’i atal. Mae’n codi amheuon, yn wir, am allu’r Gwasanaeth Sifil i ddelio â phrosiectau technegol gymhleth o’r natur hwn, sy’n galw am fuddsoddiad sylweddol mewn seilwaith, neu’n galw am fuddsoddiad mewn busnes, ac mae cwestiynau’n codi hefyd am yr egwyddor ‘hyd braich’.

Fe drodd y prosiect yn rhy wleidyddol. Prosiect datblygu economaidd oedd hwn, a dylai fod wedi cael ei ystyried yn ôl ei rinweddau a’i ddiffygion. Llwyddodd y wleidyddiaeth a oedd ynghlwm wrth y prosiect i gymylu barn ac atal swyddogion rhag dilyn y rheolau a’r drefn briodol. Cynhaliwyd proses diwydrwydd dyledus wrth gwrs ond daeth y dehongliad o’r broses honno â ni’n ôl at yr un pwynt – sef yr ymdeimlad bod y dystiolaeth wrthrychol ynghlwm wrth y polisi. Yn y bôn, roedd y swyddogion yn gweithredu’n ôl yr hyn y teimlent roedd y Gweinidog am iddynt ei wneud ar unrhyw adeg benodol. Cyn gynted ag y newidiodd y dehongliad hwnnw, newidiodd popeth. Nid dyna sut y dylid ymdrin â phrosiectau o’r math hwn.

 

Mae’n bwysig nodi bod yr ymchwiliad yn canolbwyntio ar y modd y cafodd y cyllid ei drin ac nid ar yr egwyddor bod prosiect y gylchffordd ynddi’i hun yn cynnig manteision. A yw’r Pwyllgor yn teimlo bod Llywodraeth Cymru yn gwneud popeth yn ei gallu i fanteisio i’r eithaf ar gyfleoedd i fuddsoddi yng Nghymru?

Rwy’n credu bod y saga drist hon yn tanlinellu pa mor wael ydym ni wrth ymdrin â phrosiectau buddsoddi mawr o’r natur hwn. Mae’n ychydig o ystrydeb, ond mae ystrydebau’n bod am reswm da fel arfer, sef bod olwynion y Llywodraeth yn troi’n araf iawn ac, yn achos y prosiect hwn, cymerodd 7-8 mlynedd i benderfynu mai ‘na’ oedd yr ateb. Ym myd busnes, mae’n well cael penderfyniad, y naill fordd neu’r llall, yn gyflym. Y peth gwaethaf yw’r hyn a ddigwyddodd yn yr achos hwn, sef saith mlynedd o ‘efallai’. Mae angen i lywodraethau wella’r broses o wneud penderfyniadau er mwyn rhoi ateb yn gynt, oherwydd nid yw gohirio penderfyniadau o fudd i neb. Mae’r rhaid inni wneud penderfyniadau’n gynt a bod yn fwy hyblyg wrth wneud hynny. Y gwir berygl yw bod y penderfyniad hwn nid yn unig wedi peryglu enw da Llywodraeth Cymru yn uniongyrchol, ond hefyd enw da Cymru fel lle i fuddsoddi ynddo.

Mae angen inni feithrin ein gallu ein hunain yng Nghymru i wneud penderfyniadau cyflym am brosiectau buddsoddi mawr a dylem fod yn cymryd camau pendant i chwilio am y cyfleoedd hyn. Mae angen buddsoddiad ar y wlad. Ar hyn o bryd nid oes gennym y gallu ariannol y byddem yn ei ddymuno. Nid ydym am i’r sefyllfa bresennol barhau, lle’r ydym yn dibynnu ar swm gymharol fach o gyllid sefydliadol mawr sydd wedi’u lleoli nid yma yng Nghymru yn anffodus, ond dros y ffin, ac yn ninas Llundain yn bennaf. Mae’r sefydliadau hyn yn siarad â’i gilydd a byddant yn gwybod am yr hyn a ddigwyddodd yn achos y prosiect hwn. Tybed beth mae Aviva yn ei ddweud wrth eu partneriaid, eu buddsoddwyr a’u rhanddeiliaid am y profiad a gawsant yn yr achos hwn. Nid ydynt yn buddsoddi mor aml â hynny ac, mewn gwirionedd, mae’n anarferol iawn i Aviva ddangos unrhyw ddiddordeb yn y math hwn o brosiect, a hwnnw wedi’i leoli ym Mlaenau’r Cymoedd. Hefyd, pan ddywedwn ein bod yn agored i fusnes, roedd hwn yn brofiad ofnadwy ac nid yw’n adlewyrchu’n dda ar Lywodraeth Cymru na, thrwy gysylltiad, ar Gymru.

Nid wyf yn beirniadu unigolion; systemau sy’n methu bob tro. Roedd Llywodraeth Cymru mewn dyfroedd dyfnion o’r dechrau un a rhaid sicrhau na fydd y math hwn o beth byth yn digwydd eto.

 

Pam mae’r math hwn o graffu yn bwysig i bobl Cymru?

Yn y pen draw, mae trefniadau craffu da yn arwain at Lywodraeth well. Mae’n amlwg yn boenus canolbwyntio ar gamgymeriadau ond dyna sut y byddwn yn dysgu a, drwy ddysgu, byddwn yn arloesi. Mewn gwirionedd, rhodd o’r gorffennol agos yw methiant, ac mae’n sylfaen y gallwn ei ddefnyddio i greu dyfodol gwell, a dyna sut y mae’n rhaid i ni weld pethau.

Nid beirniadu unigolion yw nod gwaith craffu. Mae’n ymwneud â cheisio deall pam mae’r system wedi’i chynllunio’n wael, pam mae’r system yn methu a sut y gallwn ei hailgynllunio er mwyn iddi sicrhau canlyniadau gwell nag y gall yr holl unigolion sy’n rhan ohoni eu sicrhau. Nid oes neb yn mynd i’r gwaith i wneud joben wael, mae pobl yn awyddus i wneud eu gorau. Byddwn yn methu pan fyddwn naill ai’n cynllunio systemau nad ydynt yn addas i’r diben neu pan fydd y system neu’r fframwaith wedi’u cynllunio ond nid yw’r diwylliant neu’r rheolau o fewn y system honno’n cael eu rhoi ar waith. Dyna pam mae angen gwaith craffu – i dynnu sylw at y problemau ac, os gallwn ni fod yn ddigon agored, tryloyw a gonest amdanynt, bydd yn arwain at ddyfodol sy’n well na’r gorffennol.

 


Darllen yr adroddiad llawn:
Cyllid Cychwynnol Llywodraeth Cymru ar gyfer Prosiect Cylchffordd Cymru (PDF, 949 KB)



Mae’r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus yn gyfrifol am graffu ar wariant yr holl arian cyhoeddus yng Nghymru. Gall y Pwyllgor ymgymryd â’u hymholiadau eu hunain neu gallant ddilyn cyfarwyddiadau gan Archwilydd Cyffredinol Cymru a’r Swyddfa Archwilio. Mae’n briff eithaf eang gan y gallant edrych ar bob agwedd ar gyllid gan gynnwys iechyd, addysg, awdurdodau lleol a datblygu economaidd fel yn achos eu hadroddiad diweddaraf ar gyllid cychwynnol Llywodraeth Cymru ar gyfer prosiect Cylchffordd Cymru.

Gallwch lawrlwytho’r adroddiad llawn ar gyllid cychwynnol Llywodraeth Cymru ar gyfer prosiect Cylchffordd Cymru a chael rhagor o wybodaeth am Bwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus y Cynulliad yn http://www.cynulliad.cymru/SeneddPAC, gallwch hefyd ddilyn y Pwyllgor ar Twitter yn @SeneddPAC.

Hynt a helynt prosiect Cylchffordd Cymru a’r penderfyniadau a wnaed yn ei gylch gan Lywodraeth Cymru.

Cyfweliad â Nick Ramsay AC, Cadeirydd Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus Cynulliad Cenedlaethol Cymru.


Mae’r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus yn cyhoeddi ei adroddiad ar ei ymchwiliad i gyllid cychwynnol Llywodraeth Cymru ar gyfer prosiect Cylchffordd Cymru. Beth sbardunodd y Pwyllgor i ymchwilio i’r mater penodol hwn?

Cafwyd tipyn o ddadlau ynghylch y cyllid cychwynnol a ddarparwyd ar gyfer prosiect Cylchffordd Cymru, a mynegwyd safbwyntiau gwahanol ar y ddwy ochr ynghylch a oedd y prosiect yn syniad da ai peidio.

Penderfynodd yr Archwilydd Cyffredinol gynnal ei ymchwiliad ei hun i’r modd y cafodd yr arian ei wario, ac fe dynnodd ei adroddiad sylw at nifer o bryderon a nifer o feysydd yr oedd angen ymchwilio iddynt yn fwy manwl, yn ei farn ef. Yn sgil hynny, penderfynodd y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus ei bod yn werth ymchwilio i’r prosiect.

Canolbwyntiodd ymchwiliad y Pwyllgor ar y modd y gwnaed penderfyniadau o ran cyllido’r prosiect, ac nid ar egwyddorion prosiect Cylchffordd Cymru ei hun. Ym marn y Pwyllgor, pe bai’r prosiect wedi mynd yn ei flaen, byddai wedi bod yn ffynhonnell o botensial mawr i Gymru ac i’r broses o ddatblygu’r economi. Yn sicr, roedd agweddau ar y prosiect yr oeddem yn teimlo y gallent fod wedi sbarduno gweithgarwch datblygu economaidd a chreu swyddi i bobl mewn rhai o’r mannau tlotaf yng Nghymru. Felly, nid oeddem yn gwrthwynebu’r prosiect yn ei hanfod mewn unrhyw ffordd.

Nid rôl y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus yw dweud wrth Lywodraeth Cymru beth ddylai neu na ddylai ei wneud. Yn y pendraw, caiff y Llywodraeth ei hethol gan bobl Cymru, ac mae nifer o faterion sy’n benderfyniadau polisi i’r Llywodraeth eu gwneud, yn hytrach na phenderfyniadau i’r Pwyllgor. Fodd bynnag, rôl y Pwyllgor yw sicrhau ei bod yn bosibl cyfiawnhau unrhyw benderfyniad a wneir gan Lywodraeth Cymru i weithredu polisi penodol, a bod y gost o weithredu’r polisi yn cynrychioli gwariant effeithlon o’r arian hwnnw. Rydym hefyd yn ystyried materion ehangach sy’n gysylltiedig â’r penderfyniadau polisi a wneir gan weision sifil o dan arweiniad y Gweinidog.

 

Beth oedd y themâu allweddol a ddaeth i’r amlwg yn ystod yr ymchwiliad?

Cawsom ein synnu gan ddull Llywodraeth Cymru o weithredu’r prosiect. Cafodd y broses hon ei gweithredu dros gyfnod sylweddol o amser, ac roedd y modd y cafodd y tir ei dynnu o dan draed y cwmni mor hwyr yn y broses yn syndod inni. Gwnaed y penderfyniad hwn ar sail cwestiynau technegol yn hytrach nag ar sail y broses diwydrwydd dyladwy y mae gofyn i’r Llywodraeth ei dilyn.

Yn ystod ein hymchwiliad, gwnaethom ystyried pwy yn rhengoedd Llywodraeth Cymru wnaeth y penderfyniadau dan sylw ar adegau penodol, a phwy wnaeth awdurdodi’r penderfyniadau hynny. Er enghraifft, mewn perthynas â phrynu FTR (cwmni beiciau modur a oedd wedi’i leoli yn Swydd Buckingham), nid oeddwn yn gallu canfod proses benderfynu briodol mewn perthynas â rheoli gwariant yr arian hwnnw, ar y prosiect hwnnw, yn y blynyddoedd diwethaf.

 

Mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi sicrwydd inni ar sawl achlysur fod gwersi wedi’u dysgu o ran rheoli arian cyhoeddus Cymru mewn modd effeithiol, ac mae’r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus wedi craffu ar sawl achos yn y gorffennol lle mae arian cyhoeddus wedi cael ei golli. Yn sgil prosiect Cylchffordd Cymru, lle gwariwyd mwy na £9 miliwn mewn arian cyhoeddus gan Lywodraeth Cymru cyn iddi roi terfyn ar ei chefnogaeth, a yw’r Pwyllgor o’r farn bod Llywodraeth Cymru yn gwneud popeth o fewn ei gallu i sicrhau bod y gwersi hyn yn cael eu dysgu a’u hymgorffori?

Roedd y ffaith bod arian cyhoeddus wedi cael ei wario ar y fath raddfa cyn i Lywodraeth Cymru wneud penderfyniad i roi terfyn ar ei chefnogaeth wedi peri pryder inni. Pe bai’r prosiect wedi dwyn ffrwyth, a phe bai wedi arwain at fuddion yn y pendraw, byddai wedi bod yn bosibl cyfiawnhau gwario’r arian hwnnw. Fodd bynnag, yn amlwg, fel y mae pethau’n sefyll ar hyn o bryd, nid yw’n bosibl cyfiawnhau gwario’r arian hwnnw.

Credwn fod Llywodraeth Cymru wedi dysgu gwersi o ganlyniad i’r hyn a ddigwyddodd, ac mae wedi rhoi sicrwydd inni na fydd sefyllfa o’r fath yn codi eto yn y dyfodol. Credwn fod angen tynhau’r llinellau cyfathrebu yn sylweddol. Er enghraifft, daeth i’r amlwg bod sefyllfaoedd wedi datblygu lle nad oedd modd i swyddogion ddweud a oedd Edwina Hart, Gweinidog yr Economi ar y pryd, yn ymwybodol o’r penderfyniadau ariannu a oedd yn cael eu gwneud. Nawr, nid yw hyn yn golygu nad oedd hi’n ymwybodol ohonynt, ond nid oedd llwybr papur ar gael i brofi hynny. Mewn unrhyw sefydliad, mae angen llwybr papur sy’n dilyn hynt yr arian sy’n cael ei wario. Wrth wario arian cyhoeddus, yn enwedig ar y raddfa hon, mae hynny’n bwysig iawn.

 

Mae’r adroddiad ei hun yn cynnwys 13 o argymhellion, ond beth yw’r maes pwysicaf y mae angen canolbwyntio arno, yn eich barn chi?

Pryd bynnag y bydd prosiect yn cael ei gymeradwyo, mae proses a elwir yn broses diwydrwydd dyladwy yn cael ei chynnal yn y cyfnod cychwynnol. Er enghraifft, ar hyn o bryd mae proses o’r fath yn digwydd—neu’n mynd i ddigwydd dros yr haf—mewn perthynas â ffordd liniaru yr M4. Pan mae penderfyniad a wnaed gan Lywodraeth Cymru yn destun ymchwiliad cyhoeddus, mae swyddogion Llywodraeth Cymru yn cynnal ymarfer diwydrwydd dyladwy weddol swmpus er mwyn penderfynu a yw’r swm o arian sy’n cael ei wario ar y prosiect dan sylw yn briodol ai peidio.

Yn achos Cylchffordd Cymru, cynhaliwyd proses diwydrwydd dyladwy. Fodd bynnag, pan wnaeth y Llywodraeth benderfyniad terfynol i wrthod y prosiect, ni soniodd am y broses diwydrwydd dyladwy. Yn hytrach, dywedodd mai mater cyfrifo technegol oedd wrth wraidd y penderfyniad. Hanfod y mater hwn oedd y ddadl a ganlyn: pe bai’r Llywodraeth yn rhoi gwarant i’r cwmni ar y raddfa yr oedd yn ei dymuno, byddai hynny’n golygu y byddai’r swm hwnnw ar fantolen y Llywodraeth. Yn ei dro, byddai hyn yn effeithio ar wariant Llywodraeth Cymru ar bob math o brosiectau eraill yn sgil y ffaith bod y swm hwn mor fawr. Fodd bynnag, byddai Llywodraeth Cymru wedi bod yn ymwybodol o’r sefyllfa hon o’r cychwyn cyntaf. Nid oedd y Pwyllgor yn deall pam y caniatawyd i Gwmni Datblygu Blaenau’r Cymoedd fynd drwy’r felin, blwyddyn ar ôl blwyddyn, pan nad oedd y prosiect byth yn mynd i fod yn hyfyw yn y pendraw yn sgil y mater cyfrifo technegol hwn.

Nid oeddem yn ddeall sut yr oedd yn bosibl cael proses diwydrwydd dyladwy ar y naill law, a mater cyfrifo ar y llaw arall, ond bod dim cysylltiad rhyngddynt. Yn y dyfodol, credwn y dylai Llywodraeth Cymru, wrth ofyn i gwmnïau wneud ceisiadau am brosiectau, ac am arian ar gyfer prosiectau hynny, sicrhau nad yw’r cwmnïau hynny’n gwastraffu eu hamser. Os nad yw prosiect yn mynd i fynd yn ei flaen, mae angen gwneud y penderfyniad hwnnw’n gynnar yn y broses yn hytrach na gwastraffu amser pawb.

 

Pam mae gwaith craffu o’r math hwn yn bwysig i bobl Cymru?

Mae’n hollbwysig. Credaf fod llawer o bobl yn edrych ar Gynulliad Cymru ac yn tybio ei fod fel San Steffan. Mae pobl yn gweld Jeremy Corbyn a Theresa May yn San Steffan, ac maent yn tybio mai dyna beth yw gwleidyddiaeth. Wel, wrth gwrs, mae’r hyn sy’n digwydd yn Siambr y Cynulliad yn bwysig, ac mae’r trafodion hynny’n fodd o gael sylw i faterion yn y cyfryngau. Fodd bynnag, y tu ôl i’r llenni, mae gweithgarwch y Llywodraeth yn digwydd o ddydd nad yw’n aml yn destun gwaith craffu.

Mae’n ddyletswydd ar grwpiau trawsbleidiol fel y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus i ddal swyddogion i gyfrif. Mae Gweinidogion yn gwneud penderfyniadau polisi, ac yna mae Gweision Sifil yn symud prosiectau yn eu blaenau. Os nad ydym ni’n gwneud y gwaith craffu hwn, pwy arall fydd yn ei wneud?

Mae’r Swyddfa Archwilio ac Archwilydd Cyffredinol Cymru yn gwneud gwaith gwerthfawr o ran tynnu sylw at faterion yn y man cyntaf, ond y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus sydd â’r dasg o graffu ar fanylion rhai o’r materion hyn a sicrhau eu bod yn cael sylw gan y cyfryngau, a hynny er mwyn sicrhau bod gwaith craffu tryloyw yn digwydd. Rydym yn Bwyllgor trawsbleidiol. Felly, nid yw’r awyrgylch yn un gwleidyddol lle mae’r Llywodraeth yn dweud: ‘Rydym am wario’r arian hwn ar brosiect, ond nid ydych chi am i ni wneud hynny’. Rydym yma i wneud yn siŵr bod yr arian cyhoeddus hwnnw’n cael ei wario’n briodol.

 


Darllen yr adroddiad llawn:
Cyllid Cychwynnol Llywodraeth Cymru ar gyfer Prosiect Cylchffordd Cymru (PDF, 949 KB)


 

Mae’r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus yn gyfrifol am graffu ar y modd y mae’r holl arian cyhoeddus yng Nghymru yn cael ei wario. Gall y Pwyllgor gynnal ei ymchwiliadau eu hun. Fel arall, gall ddilyn cyfarwyddiadau a roddir iddo gan Archwilydd Cyffredinol Cymru a Swyddfa Archwilio Cymru. Mae’n friff weddol eang, gan ei bod yn bosibl iddo graffu ar bob agwedd ar gyllid, gan gynnwys iechyd, addysg, awdurdodau lleol a datblygu economaidd, fel sydd wedi digwydd gydag adroddiad diweddaraf y Pwyllgor ar gyllid cychwynnol Llywodraeth Cymru ar gyfer prosiect Cylchffordd Cymru.
Gallwch lawrlwytho’r adroddiad llawn ar gyllid cychwynnol Llywodraeth Cymru ar gyfer prosiect Cylchffordd Cymru a chael rhagor o wybodaeth am Bwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus y Cynulliad yma: http://www.cynulliad.cymru/SeneddPAC. Yn ogystal, gallwch ddilyn y Pwyllgor ar Twitter: @SeneddArchwilio.